Msaada wa Biblia kwa Kanisa nchini Tanzania

1. Mungu ni Upendo

Ufahamu wote wa kiteolojia, huduma yote ya kichungaji, na kila msimamo wa mafundisho lazima vianze na kuishia katika upendo wa Mungu (agapē; 1 John 4:8, 16). Katika Agano la Kale la Kigiriki (LXX), agapē hutafsiri neno la Kiebrania 'ahavah — upendo wa agano ambao kwa huo Mungu anajifunga kwa watu aliowachagua, pamoja na wote kutoka makundi mengine ya watu ambao tangu hapo wamepandikizwa kwa njia ya Yesu Kristo (Deut. 7:7–8; Rom. 11:17–24; Eph. 2:11–19).

Upendo wa Mungu si hisia tu. Ni kujitoa kwa vitendo, kujitoa nafsi, kunakotafuta haki na ukombozi hata kwa gharama yake mwenyewe (John 3:16; Rom. 5:8).

2. Hadhi ya Mwanadamu na Nafasi katika Agano

Watu hutofautiana sana katika utamaduni, ufahamu na mapokeo. Lakini kila nafsi hai ipo kwa sababu tu BWANA alipuliza ndani yake pumzi ya uzima (nishmat chayyim; LXX: pnoē zōēs; Gen. 2:7; Acts 17:25–28).

Sura ya Mungu (tselem Elohim). Kila mwanadamu ana hadhi ya asili isiyoweza kuvunjwa, kwa sababu kila mmoja ameumbwa kwa sura na mfano wa Mungu (Gen. 1:26–27). Mwalimu wa Kiyahudi Ben Azzai (mwanzoni mwa karne ya 2 BK) alifundisha kwamba Mwanzo 5:1 — “Hiki ndicho kitabu cha vizazi vya Adamu… kwa mfano wa Mungu alimfanya” — ndiyo kanuni kuu zaidi inayolizunguka Torati lote (Jerusalem Talmud, Nedarim 9:4; Genesis Rabbah 24:7). Kila tunapomdharau mwanadamu yeyote, tunamdharau Yule ambaye kwa mfano Wake mtu huyo aliumbwa.

Agano na Israeli. Maandiko yanathibitisha uwana wa kudumu wa agano wa watu wa Kiyahudi. BWANA alimwagiza Musa amwambie Farao, “Israeli ni mwanangu, mzaliwa wangu wa kwanza” (beni bekori Yisra'el, Exod. 4:22), naye anajitaja mwenyewe kuwa Baba wa Israeli, akimwita Efraimu mzaliwa Wake wa kwanza (Jer. 31:9). Paulo anasema kwamba ndugu na dada zetu Wayahudi ndio wenye kufanywa wana (huiothesia), utukufu, maagano, kutolewa kwa sheria, ibada ya hekaluni, na ahadi (Rom. 9:4). Hata pale ambapo kuna tofauti kuhusu Yesu kuwa Masihi, wito wao haujaondolewa wala kufutwa, “kwa maana karama na mwito wa Mungu havina majuto” (Rom. 11:28–29).

Wakristo waaminifu wamesoma Warumi 9–11 kwa njia zaidi ya moja katika karne zilizopita, na kurasa hizi hazidai kulifunga swali hilo. Paulo mwenyewe halifungi. Hamalizii kwa hitimisho bali akiwa magotini, mbele ya hekima ambayo hukumu zake hazichunguziki na njia zake hazitafutikani (Rom. 11:33–36). Anachosema wazi, tunakishikilia wazi: karama na mwito wa Mungu havibadiliki. Mengine tunayashika kwa mikono iliyo wazi — na tunaona, kwa mshangao badala ya hoja, kuendelea kuwapo kwa watu wa Kiyahudi licha ya hali za kihistoria zisizo za kawaida kabisa.

Kufanywa wana kwa njia ya Yesu Masihi. Kwa imani katika Yesu Kristo, watu wa Mataifa ambao hapo awali walikuwa wageni kwa jumuiya ya Israeli wanaletwa karibu kwa damu Yake na kupokelewa kikamilifu kuwa watoto wa Mungu (tekna Theou; John 1:12; Rom. 8:14–17; Gal. 3:26; Eph. 2:11–19).

Kwa hiyo tunawaheshimu watu wote kama wabeba-sura ya Mungu, tunaheshimu uchaguzi wa Israeli unaodumu, na tunafurahia familia moja iliyokusanywa kwa njia ya Masihi.

3. Muundo wa Neno la Mungu

Kuanzia Mwanzo hadi Ufunuo, Maandiko ya kanoni yanafunua moyo wa agano wa Mungu (2 Tim. 3:16–17; 2 Pet. 1:20–21). Yaliandikwa kwa takribani miaka 1,500 na vyombo vya kibinadamu karibu 40 — manabii, wafalme na mitume, wote wakiwa na mizizi katika jumuiya ya agano ya Israeli (Rom. 3:1–2) — vitabu hivyo 66 vinatoa ushuhuda mmoja ulioungana kwa Mwandishi mmoja wa Kimungu.

Injili

Mathayo, Marko, Luka na Yohana ndio chemchemi ya Agano Jipya. Katika maisha, matendo na maneno ya Yesu Masihi, tabia ya Mungu inaonekana (John 1:14, 18; Col. 1:15).

Yesu hakuwahi kutenda kwa kujilinda au kwa ubaguzi wa kijamii. Alisoma vilindi vilivyofichika vya moyo wa mwanadamu (John 2:24–25; Luke 16:15) — jambo lilelile ambalo baadaye mitume walilikiri kuhusu Mungu mwenyewe, wakimwita Yule ajuaye mioyo (kardiognōstēs; Acts 1:24; 15:8). Iwe alikuwa akizungumza na mwanamke Msamaria (John 4:1–42), akiingia nyumbani kwa Zakayo (Luke 19:1–10), au akisimama kwa ajili ya Bartimayo kipofu (Mark 10:46–52), aliwakuta watu ndani ya hali yao wenyewe, akaondoa aibu yao, na akawapa uzima (chayyim; zōē).

Torati (Mafundisho)

Vitabu vitano vya Musa vinaweka msingi wa kimaadili wa ufalme wa Mungu. Kama mapokeo ya Kiyahudi na Yesu wanavyothibitisha, Torati lote linaning’inia katika nguzo mbili: kumpenda Mungu kwa moyo wote (shema, Deut. 6:4–5) na upendo wa agano kwa jirani (Lev. 19:18; Mark 12:28–34).

Walimu wa kale walihesabu amri 613 (mitzvot), na kufundisha kwamba amri “nyepesi” inapaswa kulindwa kwa uangalifu sawa na amri “nzito” (Pirkei Avot 2:1; cf. Matt. 23:23 regarding mitzvot kalot v'chamurot). Lazima tukumbuke kwamba Maandiko yenyewe yanatambua mambo mazito zaidi ya sheria, na kwamba hakuna amri inayopaswa kueleweka ikiwa imetengwa na yote: haki ya kweli hupima amri pamoja katika nuru ya upendo, rehema, uaminifu na haki (Matt. 22:37–40; 23:23). Rabi Simlai alieleza jinsi manabii walivyokusanya amri hizi nyingi katika maneno machache zaidi na zaidi (Babylonian Talmud, Makkot 24a): Daudi alizipunguza kuwa kumi na moja (Ps. 15), Isaya kuwa sita (Isa. 33:15), Mika kuwa tatu — kutenda haki, kupenda rehema, na kwenda kwa unyenyekevu na Mungu (Mic. 6:8) — Isaya tena kuwa mbili, “Shikeni haki na kutenda uadilifu” (Isa. 56:1), na Amosi kuwa moja, “Nitafuteni mimi, mkaishi” (Amos 5:4). Sehemu hiyo inafungwa na Habakuki: “Mwenye haki ataishi kwa imani yake” (Hab. 2:4) — mstari huohuo ambao Paulo anauchukua kama moyo wa Injili (Rom. 1:17; Gal. 3:11; Heb. 10:38).

Yesu hakuibomoa Torati; aliifanya kuwa mwili katika maisha Yake na kuitimiza (plēroō; Matt. 5:17–20). Zikitenganishwa na tabia hai ya Kristo, sheria moja moja huwa silaha. Zikishikiliwa katika umoja na Kristo, mafundisho ya Mungu huangaza dhamiri yetu.

Matendo

Matendo ya Mitume ni kiungo kati ya Injili na Nyaraka. Kinaonyesha Kristo aliyefufuka akiendelea na kazi Yake kwa Roho kupitia watu wa kawaida, na kinaonyesha Kanisa likijifunza — polepole, na kupitia migogoro — kuwakaribisha wale ambalo halikuwa limedhani Mungu angewakaribisha (Acts 10; 11:1–18; 15:1–29). Hakuna waraka wa Paulo unaoeleweka sawasawa bila kitabu hiki.

Nyaraka na Waebrania

Nyaraka za mitume (Paul, Peter, John, James, Jude) na mahubiri kwa Waebrania hutumia teolojia ya msalaba na ufufuo katika maisha ya kusanyiko.

Waebrania ni daraja lisiloweza kukosekana, likisoma ukuhani wa Kilawi, hema na dhabihu kupitia ukuhani mkuu wa Kristo wa mara moja kwa wote (archiereus; Heb. 4:14–16; 7:23–28; 9:11–14). Nyaraka zina mamlaka ya kitume. Lakini hoja moja inapong’olewa kutoka katika waraka na kusomwa mbali na maisha ya Kristo na uzito wa kimaadili wa Torati, kwa urahisi hugeuzwa kuwa bendera ya kundi na sababu ya mgawanyiko mchungu (2 Pet. 3:15–16).

Unabii na Maandiko ya Ufunuo

Danieli, Ezekieli, Ufunuo na maandiko yanayofanana nayo yanatangaza ushindi mkuu wa Mungu juu ya falme na mwisho ambao historia inaelekea (Rev. 1:1–3; 19:11–16). Kwa miaka elfu mbili, wasomi wacha Mungu na waangalifu wamekuwa na mifumo tofauti ya kufasiri hapa. Maandiko kama haya kamwe yasifanywe chombo cha kukusanya wafuasi kwa hofu. Yanahitaji kicho, uvumilivu na unyenyekevu (Rev. 22:18–19).

4. Msingi Usioyumba

Baadhi ya mambo ni ya wote na hayawezi kujadiliwa upya. Ulimwengu wa maadili wa Mungu haupindwi na mapendeleo binafsi, na hakuna mwanafunzi aliyeachiliwa.

Injili yenyewe huja kwanza. Hatuokolewi kwa haki yetu, rehema yetu, au unyenyekevu wetu. Wote wamefanya dhambi (Rom. 3:23). Kristo alikufa kwa ajili ya dhambi zetu sawasawa na Maandiko, akazikwa, na akafufuka siku ya tatu (1 Cor. 15:3–4). Tunahesabiwa haki bure kwa neema Yake kwa njia ya imani, si kwa matendo, ili mtu yeyote asijisifu (Eph. 2:8–9; Rom. 5:1). Yeyote aliye ndani ya Kristo ni kiumbe kipya, amezaliwa kwa Roho (John 3:3–8; 2 Cor. 5:17). Kila kinachofuata hukua kutoka mzizi huu, na kamwe hakibadilishi nafasi yake.

Na tunda la mzizi huo si la hiari. Imani bila matendo imekufa (James 2:17). Kila mwanafunzi amefungwa na sheria ya kifalme ya upendo (James 2:8) na hitaji la Mika 6:8:

• Haki (mishpat) — si haki ya mahakamani tu, bali njia ya maisha inayoshikilia uwezo, ushawishi na rasilimali za mtu kama uwakili chini ya Mungu, zikitumiwa kwa mema ya wale waliowekwa katika njia yetu. Maandiko yanawataja: mjane, yatima na mgeni — wale wasio na mtu wa kuwasemea, ambao Mungu mwenyewe huwatetea na anatuamuru tuwatetee (Deut. 10:18; Isa. 1:17; Prov. 31:8–9; Luke 12:48; 1 Pet. 4:10).
• Rehema (chesed) — uaminifu wa agano kabla haujawa hisia: uaminifu unaotimiza neno lake kwa watu wasioweza kulazimisha utekelezaji wake. Unajionyesha katika huruma na ukarimu unaopita mbali kiwango cha chini kinachotakiwa, na haupimwi kwa kile ambacho mwingine amepata au kustahili (Hos. 6:6; Luke 6:35–36; Eph. 4:32; James 2:13).
• Unyenyekevu (hatzne'a lechet) — kwa maana halisi, kwenda kwa kiasi pamoja na Mungu wako. Kwanza ni msimamo mbele Zake: nafsi ya kujiona imewekwa kando, majivuno binafsi yamesulubishwa, maisha yanaishiwa katika utegemezi wenye kicho, tukikumbuka nani ni Mungu na nani si Mungu. Na kwa sababu tunatembea kando Yake badala ya mbele Yake, hatuwezi kutembea juu ya mtu mwingine yeyote. Mtu wa namna hiyo huwapa wengine heshima, kutambuliwa, nafasi ya kuchagua kwanza, na nafasi ya kustawi, akijua kwamba BWANA ni Mchungaji wao kama alivyo wake, na kwamba Mungu anaweza kuwa akitenda kupitia mikono yake, rasilimali zake na uwepo wake ili kuwachunga na kuwapatia mahitaji (Ps. 23:1; Rom. 12:10; Phil. 2:3–4; Matt. 25:40).

Mwendo wa Binafsi: Hakuna Mfumo Mmoja wa Kibinadamu

Msingi ni wa wote. Namna halisi ya kuishi katika kutembea na Mungu ni ya binafsi na yenye utofauti. Hakuna fomula moja ya kutembea na Mwenyezi. Kama fomula kama hiyo ingekuwapo, Mungu angeitoa. Badala yake, Maandiko na historia ya kanisa zinaonyesha safari nyingi tofauti:

• Daudi na Yeremia. Daudi alitembea na Mungu akiwa shujaa, msimamizi, na mpiga kinubi aliyekuwa akicheza mbele ya Sanduku katika sifa ya hadharani (2 Sam. 6:14–15; Ps. 18). Yeremia alitembea na Mungu huyo huyo katika upweke, maumivu ya ndani, useja na maombolezo katikati ya magofu ya Yerusalemu (Jer. 16:1–4; 20:7–18; Lam. 3:1–20).
• Paulo na Yakobo. Paulo aliishi uanafunzi wake kama mwanzilishi msafiri aliyevuka kila mpaka, akitetea uhuru wa Mataifa kote katika Dola ya Roma (Gal. 2:1–10; 1 Cor. 9:19–23). Yakobo, ndugu wa Bwana, alitembea na Mungu kama nguzo ya kichungaji iliyokaa Yerusalemu, akiwa mnyofu katika namna ya maisha na akisisitiza haki ya vitendo pamoja na kuwajali yatima na wajane (Acts 15:13–21; 21:18–24; James 1:27).
• Simeoni Nsibambi na Festo Kivengere. Katika Uamsho wa Afrika Mashariki, ulioenea kutoka Rwanda na Uganda hadi maeneo ya maziwa ya Tanzania, Nsibambi aliacha kazi serikalini, akaishi kwa urahisi, na akajitoa kwa maombi na kuwafanya wanafunzi wachache, kwa kiasi kikubwa nje ya macho ya umma. Kivengere akawa askofu na mwinjilisti aliyejulikana duniani kote; baada ya kufukuzwa Uganda chini ya Idi Amin, alihubiri hadharani msamaha kwa mtawala ambaye utawala wake ulikuwa umemuua askofu mkuu wake.
• Martin Luther na Francis wa Assisi. Luther alimtumikia Mungu kupitia mijadala mikali ya kitaaluma, kutafsiri Biblia katika lugha ya watu, ndoa, mazungumzo ya familia mezani, na mageuzi ya mafundisho ya taasisi. Francis alitembea na Mungu kwa kutoa mali yake, kuvaa nguo ngumu, kuwakumbatia wenye ukoma katika umaskini wa hiari, na kuhubiri Injili ya maisha rahisi pembezoni mwa jamii.

Kila mwendo ni tofauti, ukiundwa na karama, majaribu na miito maalumu. Lakini yote hupimwa kwa kipimo kilekile: Je, wanatenda haki, wanaonyesha rehema, na wanatembea kwa unyenyekevu mbele za Mungu aliye hai?

5. Mpangilio wa Hekima wa Kusoma

• Chakula cha kila siku: Injili nne — kujizamisha daima katika maneno, nia na matendo ya Kristo.
• Kutiwa mizizi daima: Torati — kuyachukua ndani maagano na amri za Mungu.
• Ibada hai: Zaburi, zikifundisha nafsi uaminifu, toba na sifa; na Mithali, zikijenga hekima ya vitendo (chokmah) kwa kazi ya kila siku.
• Nidhamu thabiti: Waebrania, nyaraka za mitume, Matendo, na vitabu vya historia na unabii vya Agano la Kale.

6. Roho na Kujifunza kwa Uaminifu

Mfasiri mkuu na mlinzi wa Maandiko Matakatifu ni Roho Mtakatifu (Ruach HaKodesh, Mwa. 1:2; Zab. 51:11; Paraklētos; John 14:26; 16:13–14). Akili ya mwanadamu peke yake haiwezi kufikia vilindi vya Mungu bila pumzi Yake (1 Cor. 2:12–14).

Nuru ya Roho kamwe haibadilishi nafasi ya kujifunza kwa nidhamu (2 Tim. 2:15). Roho hufanya kazi kupitia uchunguzi makini wa lugha na tafsiri ya uaminifu ili kupeleka maandiko ya Kiebrania, Kiaramu na Kigiriki ndani ya mioyo ya wanadamu.

Ufahamu hauwezi kutenganishwa na utii: “Mtu akipenda kuyatenda mapenzi Yake, atajua habari ya yale mafundisho” (John 7:17). Maisha ya shukrani tulivu na upendo wa kujitoa hufungua macho ya moyo kusikia sauti ya Mchungaji.

7. Kutambua Uongozi wa Mungu

Katika Zaburi 23 Daudi anasema BWANA huongoza kundi Lake katika mapito ya haki (ma'galei-tsedeq) kwa ajili ya jina Lake.

Maombi kwanza ni mahali pa ukimya wenye kicho, ibada na maombezi (Ps. 46:10; 1 Tim. 2:1–2), si jukwaa la kudai matokeo.

Mungu amenena kweli kupitia ndoto na maono, nasi hatudharau kile alichotumia. Alisema hivyo kwa Yusufu (Gen. 37; 41), kwa Danieli (Dan. 2), kwa Yusufu mume wa Mariamu (Matt. 1:20; 2:13), kwa Petro na Kornelio (Acts 10), na kwa Paulo huko Troa (Acts 16:9). Petro alihubiri siku ya Pentekoste kwamba katika siku za mwisho wana na binti watatabiri na wazee wataota ndoto (Acts 2:17).

Lakini Maandiko yako wazi pia kwamba si kila ndoto inatoka kwa Mungu. Musa alionya kwamba mwotaji ambaye ishara yake inatimia, lakini anawavuta watu kufuata miungu mingine, anapaswa kukataliwa (Deut. 13:1–5). Yeremia aliwakemea manabii waliokuwa wakisimulia ndoto zao wenyewe kana kwamba ni neno la BWANA (Jer. 23:25–32). Yohana anatuamuru kuzijaribu roho (1 John 4:1), na Paulo kujaribu mambo yote na kushika lililo jema (1 Thess. 5:19–21).

Basi kipimo ni hiki: je, kinakubaliana na Neno lililoandikwa, kinamtukuza Kristo, kinazaa haki, rehema na unyenyekevu, na ushauri wa watu waliokomaa unakithibitisha? Kwa kawaida Mungu huwaongoza watumishi Wake kupitia uaminifu wa kawaida wa agano — akijaza akili kwa Neno Lake, wakitafuta ushauri, wakitumia hukumu iliyotakaswa, na kutumaini majaliwa Yake (Prov. 3:5–6; Ps. 119:105).

8. Mateso, Umaskini na Ahadi za Utajiri

Mungu ni mkarimu, na kwa kweli huibariki kazi ya mikono ya watu Wake (Deut. 8:18; Ps. 1:3; Phil. 4:19). Maandiko kamwe hayachukulii mahitaji ya kimwili kuwa jambo la aibu, na yanaamuru ukarimu wa moyo wazi kwa maskini (Deut. 15:7–11; 2 Cor. 9:6–11).

Lakini Injili si biashara, na kutoa kamwe kusiuzwe kama uwekezaji unaomlazimisha Mungu kulipa. Paulo anaonya juu ya wale wanaodhani utauwa ni njia ya kupata faida, na anasema kwamba kupenda fedha kumewachoma wengi kwa huzuni nyingi (1 Tim. 6:5–10). Pia anawaambia matajiri wa wakati huu watende mema na wawe wakarimu, wakishika kile ambacho kwa kweli ni uzima (1 Tim. 6:17–19).

Umaskini si uthibitisho wa dhambi, na utajiri si uthibitisho wa kibali cha Mungu. Ayubu alikuwa mwadilifu na alipoteza kila kitu. Paulo alijua kushiba na njaa, na alikuwa amejifunza kuridhika katika hali zote mbili (Phil. 4:11–13); rekodi yake mwenyewe ya huduma ni orodha ya kupigwa, njaa na kuvunjikiwa na meli (2 Cor. 11:23–28). Waebrania huwaheshimu wale walioshinda falme na, katika pumzi ileile, wale waliokuwa wahitaji na kuteswa na ambao hawakuipokea ahadi katika maisha haya (Heb. 11:33–40).

Mwalimu anayewahakikishia uponyaji na utajiri wale wanaotoa hatoi imani zaidi kuliko Maandiko; anatoa kidogo zaidi, kwa sababu ameondoa msalaba (Mark 8:34–35; 2 Cor. 12:9).

9. Kanisa: Mwili Mmoja, Maji na Meza

Kristo analijenga Kanisa Lake, naye alitoa mitume, manabii, wainjilisti, wachungaji na walimu ili kuwaandaa watakatifu kwa kazi ya huduma mpaka tufikie ukomavu (Matt. 16:18; Eph. 4:11–16). Hakuna mwamini aliyekusudiwa kutembea peke yake, na tunaambiwa tusiache kukusanyika pamoja (Heb. 10:24–25).

Ubatizo unaashiria kuingia kwa mwamini ndani ya Kristo — kuzikwa pamoja Naye na kufufuliwa ili kuenenda katika upya wa uzima (Matt. 28:19; Acts 2:38–42; Rom. 6:3–4).

Meza ya Bwana hutangaza kifo Chake mpaka atakapokuja (1 Cor. 11:23–26). Paulo anawaonya Wakorintho kwamba kula bila kuupambanua mwili huleta hukumu — na malalamiko yake hasa yalikuwa kwamba baadhi walitangulia kujijazia sahani zao huku wengine bado hawakuwa na chochote, wakiwatia aibu wale waliokuja wakitumaini kushiriki katika chakula cha ushirika (1 Cor. 11:20–22, 29). Kwa hiyo Meza inahukumu kila mgawanyiko wa kabila, ukoo, lugha na tabaka kati yetu, kwa maana katika Kristo kuta kama hizo zimebomolewa (Gal. 3:28; Eph. 2:14).

10. Kipimo cha Kichungaji

Roho Mtakatifu huleta uhuru wa kweli, ukuaji na ukomavu (Luke 4:18; 2 Cor. 3:17).

Uongozi wa kweli wa kichungaji huwaandaa watakatifu ili waamini wategemee moja kwa moja Kristo, jiwe lao la pembeni (Eph. 4:11–16). Kujenga utegemezi — kuwafundisha watu kumsikia Mungu kupitia kiongozi wa kibinadamu pekee, au kuifunga imani yao kwa haiba ya mchungaji — ni kuondoka katika huduma ya Injili (1 Cor. 3:4–7). Wito wetu ni kuelekeza nafsi kwa Mchungaji Mkuu, kamwe si kujenga falme binafsi za ushawishi (1 Pet. 5:1–4).

11. Vifungu vya Kutia Nanga

• Asili ya Mungu: “Yeye asiyependa hakumjua Mungu, kwa maana Mungu ni upendo.” (1 John 4:8)
• Mtumishi wa upatanisho: “Sisi sote kama kondoo tumepotea; kila mmoja wetu amegeukia njia yake mwenyewe; na BWANA ameweka juu Yake uovu (ʿāwōn; LXX: hamartia) wetu sote.” (Isa. 53:6)
• Kanuni ya Dhahabu: “Basi, yote mtakayo watu wawatendee ninyi, nanyi watendeeni vivyo hivyo; maana hiyo ndiyo Torati na Manabii.” (Matt. 7:12; cf. Lev. 19:18; na kauli ya Hillel katika Babylonian Talmud, Shabbat 31a: “Kile unachokichukia, usimtendee mwenzako: hii ndiyo Torati yote; yaliyobaki ni maelezo; nenda ukajifunze.”)
• Hitaji la kinabii: “Ee mwanadamu, amekuonyesha yaliyo mema; na BWANA anataka nini kwako isipokuwa kutenda haki (mishpat), kupenda rehema (chesed), na kwenda kwa unyenyekevu (hatzne'a lechet) na Mungu wako?” (Micah 6:8)

12. Zana za Biblia za Kidijitali

• YouVersion Bible App Lite — usomaji na sauti ya Biblia bila intaneti na kwa matumizi madogo ya data, iliyotengenezwa kwa maeneo yenye muunganisho mdogo. Tafsiri za Kiswahili zimejumuishwa. Android pekee, kutoka Google Play.
• YouVersion Bible App (imeorodheshwa kama “Bible”, na Life.Church) — toleo kamili la programu hiyo hiyo, kwa iPhone, iPad na Android. Lina tafsiri kadhaa za Kiswahili, zikiwemo Swahili Union Version, Biblia Habari Njema, na Neno: Bibilia Takatifu, na tafsiri yoyote inaweza kupakuliwa kwenye kifaa na kusomwa bila muunganisho. Ni bure kwenye Apple App Store na Google Play.
• Bible Web App Study Suite — zana ya kujifunzia lugha za asili yenye Maandiko ya Kiebrania ya Kimasoreti, Septuaginta ya Kigiriki, na Agano Jipya la Kigiriki.
• Blue Letter Bible — msaada wa kileksika (Strong's, Gesenius, Thayer), marejeo mtambuka, na fafanuzi za kale. Tovuti, pamoja na programu za iPhone, iPad na Android.
• Sefaria — ufikiaji wa bure wa Talmud na vyanzo vya Midrashi vilivyonukuliwa katika kurasa hizi, kwa Kiebrania na Kiingereza.